درباره اشتباه بسیاری در دانستن روز درست از جشن مهرگان:

مهرگان 1 مهر، 10 مهر يا 16 مهر؟ با گاهشمار ايرانی بيشتر آشنا شويم:

 

با دورد به همه دوستان و هم ميهنان گرامی در اين روزهای مهر ماه، من چندين بار از دوستان و آشنایان پیام های برای  شادباش و خجسته باد جشن مهرگان دريافت کردم که شوربختانه بيشترشان در روز درست جشن نبود (2 اکتبر). برخی 1 مهر(23 سپتامبر) و برخی 16 مهر (8 اکتبر) ماه از گاهشمار(تقويم) هجری شمسی یا همان گاه شماری که اکنون از آن با نام تقويم رسمی کشور بهره می بريم نبود. بر آن شدم با نوشتن جستاری(مقاله) به شما بگويم مهرگان به درستی کدام روز از روز ماه مهر است.

 

مهرگان جشنی است که در روز مهر از ماه مهر برگذار می گردد. در گاهشمار(تقويم) باستانی ايرانی سال به 12 ماه بخش و هر ماه درست، سی روز بوده است که هر روز از آن سی روز، نامی به خود داشته است. که روز های از آن، با نام ماه های سال، هم نام می گردند و آنگاه که نام روز با نام ماه برابر می گشت، آن روز را جشن می گرفته اند. در ميان نياکان ما، ايرانیان از بيش از 7000 ساله پيش، رسم بر اين بوده است که اين روز ها را جشن گيرند. اين زمان پيش از روزگار زرتشت بوده است. پس اين جشنها، جشنهايی است ميهنی نه مذهبی که بايد توسط هر ايرانی با هر کيش و مذهبی که باشد، گرامی داشته شود.

 

بر پايه گاهشمار باستانی 12 ماه سال را اگر در سی روز ضرب کنيم می گردد، 360 روز و پنج روز پايانی از سال را، اَندرگاه يا پنجه دزديده می خوانند که هرکدام، خود نام های ويژه دارند و بر پايه نام های پنج بخش گاثا کتاب (نسک)  دينی زرتشتی نامگذاری گشته اند به نامهای: " اَهنوَد" ،" اُشتَوَد "، " سپَنتَمَد"، " وهوخشَترَ " و "وهَيشتوايش".

 

در گاه شمار امروزين، روز های پايانی سال از گاهشمار کاسته شده است و ماهی يک روز به شش ماه  نخست سال، يعنی از فروردين تا شهريور افزوده شده است و از آن سوی اسپند ماه 29 روز گشته که در سالهای کبيسه 30 روز،  می گردد.

 

بر پايه گاه شمار باستانی روز شانزدهم هر ماه روز مهر ناميده می شود، که اين روز با روز 10 مهر از گاهشمار امروز ايران یا همان گاه شمار هجری شمسی یرابر میگردد به همين روی، روز مهر از ماه مهر روز 10 مهر در گاهشمار های است که امروزه به عنوان گاهشمار رسمی کشور به کار گرفته می شود. چرا که بايست آن 6 روز که در پايان شش ماه نخست سال افزوده شده را از 16 مهر کم کرد.

 

آيا مهرگان 1 مهر است؟ در برخی نوشته ها میخوانيم که مهرگان در نخستين روز از فصل پاييز است. اين گفته نيز برپايه گاهشمار باستانی ايران، گفته می شود که سال به دو پاره (فصل) بخش می­شد، تابستان (هَمَ) هفت ماهه و زمستان (زَیَنَ) پنج ماهه که جشن نوروز، جشن آغاز تابستان بزرگ و مهرگان، جشن آغاز زمستان بزرگ بود و از این رو این دو جشن با هم برابری می­کرده­اند.

پس تمامی نوشته ها و جستارهای (مقالات) پژوهشی در زمينه جشن مهرگان، به يک روز يکسان  اشاره دارند، ولی بر پايه دو گونه از گاهشمار گوناگون نوشته شده اند و به تغييری که در گاهشمار ايران، روی داده است کمتر اشاره گشته است، بنا بر اين، 10 مهر به گاهشمار یا تقويم رسمی کشور، برابراست با  16 مهر، از ماه مهر و يا همان نخستين روز پاييز، از گاهشمار باستانی. اميد آن دارم، ساده بيان کرده باشم و آن را نيک دريافته باشيد.

اشتباه مردمان، از اينجا، آغاز گشته است که پاره ای از دوستان، بر پايه نوشته های پژوهشی یا کهنی که در اين باره، يا اينگونه نوشته اند که روز نخست پاييز، جشن مهرگان است و روز يک مهر از گاهشمار رسمی امروز را به اشتباه، مهرگان پنداشتند و يا نيز  گروهی ديگر از مردم روز 16 مهر، از گاه شمار رسمی امروزه را باز، به اشتباه مهرگان، خوانده اند، که هر دو اشتباه برآمده از دريافت و درک نادرست، از نگاشته های بوده است، که بر پايه گاهشمار باستانی، نوشته شده اند. خوب اين هم از کم مهری آموزگاران و ايران پژوهان و بويژه  رسانه ها و جستارها (مقالات)  و  نسک های (کتاب های) درسی و حتی علمی و پژوهشی ما بوده که به شناساندن اين جشن فرخنده، کمتر پرداخته اند. بويژه اين که در نوشته ها و جستارها (مقالات) که در روزنامه ها و ماهنامه ها به چاپ می رسد، تغييراتی که در گاه شمار ایرانی پديدار گشته است را ناديده گرفته اند.

اميد آن دارم که اين جستار کوچک رسا و درست بوده باشد و اگر اشتباهی از من در آن بود پوزش می خواهم و خوشحال خواهم شد که مرا از آن اشتباه آگاه سازيد. در پی نوشت می خواهم نام سی روز ماه بر پايه ، گاهشمار باستانی ايران را بريتان نام ببرم:

1_اورمَزد يا هرمزد 2_بهمن يا وَهمَن 3_ ارديبهشت 4_شهريور 5_ اسفند يا سپندارمذ 6_خرداد 7_امرداد (مرداد در تقويم های امروزی ، امرداد به معنی بی مرگی است در حالی که مرداد به چم مرگ است) 8_ دی بآذر 9_ آذر 10_آبان 11_خور يا خورشيد، خير 12_ماه 13_تير يا تيشتر 14_گوش 15_دی بمهر 16_ مهر 17_ سروش 18_ رشن 19_ فروردين 20_بهرام يا ورهرام 21_رام 22_باد 23_دی بدين 24_ دين 25_اَرد 26_آسمان 28_زامياد 29_مهراسپند يا مانتره سپند 30_اَنيران يا اَنارم

روز های پايانی يا پنجه دزديده همان گونه که در بالا گفتيم: 1_ اَهنوَد 2_ اُشتَوَد3_ سپَنتَمَد4_ وهوخشَترَ 5_وهَيشتوايش

شايد به پرسيد، ديگان، يا جشن ماه دی، چه روزی است و پاسخ اين است که سه روز در ماه با دی آغاز می گردنند؛ دی بآذر ، دی بمهر و دی بدين (همه به کسر ب). واژه دی ، آفريدن يا آفريدگار معنی می دهد و نيزد اورمَزد به معنی آفريدگار و هستی بخش است، پس چهار روز از ماه به نام پروردگار است، در ماه دی در هر چهار روز، يعنی اورمزد، و سه روزی که با دی آغاز می شوند ، يعنی دی بآذر ، دی بمهر و دی بدين جشن برگذار می گردد. نخستين جشن اورمزد روز از دی ماه را خّرم روز و سه جشن ديگر را ديگان می نامند.

هريک از اين روز ها، به نام يکی از امشاسپندان و ايزدان می باشند. که در باره امشاسپندان و ايزدان بايست، در جستار ديگری به آن پرداخت و نيز می توانيد در نسک های زرتشتی و جستار ها درباره آنها بجوييد.

برای دانش بيشتر در باره جشن مهرگان به پايگاه پژهشگاه آريا بوم برويد